Vaccinatieschema baby: welke prik wanneer

Kort samengevat: het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) is gratis, vrijwillig en wordt gegeven op het consultatiebureau. Eén ding bepaalt hoe het schema van jouw baby eruitziet: of jij tijdens de zwangerschap de 22-wekenprik tegen kinkhoest hebt gehad. Zo ja, dan start DKTP-Hib-HepB op 3 maanden en volgen de rondes op 3, 5 en 11 maanden. Zo nee, dan begint het al op 6-9 weken. Op 14 maanden komen BMR en MenACWY. Hieronder staat het hele schema in één tabel.

„Welke prik krijgt mijn baby, en wanneer?" is een van de meest gestelde vragen van de eerste maanden. In Nederland is het antwoord gelukkig helder: het Rijksvaccinatieprogramma legt vast welke vaccinatie op welke leeftijd valt, van de eerste weken tot de tienerjaren. Deze gids loopt het schema maand voor maand met je door, legt uit waartegen elke prik beschermt en vertelt waar je op let na afloop.

Het RVP wordt regelmatig bijgesteld. Zie dit overzicht als houvast en laat de precieze data vastleggen door de jeugdarts of jeugdverpleegkundige op het consultatiebureau. Alles wat je baby krijgt, komt in het groeiboekje en in de digitale registratie te staan.

Waarom het schema er zo uitziet als het eruitziet

De momenten in het schema zijn niet willekeurig gekozen. Ze liggen precies daar waar de bescherming die je baby van jou meekreeg begint af te nemen en zijn eigen afweer voor het eerst goed op een vaccin kan reageren. Te vroeg prikken geeft een zwakkere reactie; te laat prikken laat een gat vallen waarin je baby onbeschermd is.

Dat is meteen het antwoord op de vraag of meerdere prikken op één dag „te veel" zijn voor zo'n klein lijf. Dat zijn ze niet. Het afweersysteem van een baby verwerkt dagelijks talloze prikkels; de hoeveelheid werkzame stof in een combinatievaccin is daarbij verwaarloosbaar klein. Combineren scheelt bovendien flink in het aantal prikken.

De 22-wekenprik: het scharnierpunt

Dit is het punt waarop het Nederlandse schema afwijkt van dat van veel andere landen, en het is het belangrijkste dat je uit dit artikel meeneemt.

Kinkhoest is gevaarlijk voor pasgeborenen — juist in de weken vóórdat ze zelf gevaccineerd kunnen worden. Daarom wordt zwangere vrouwen vanaf 22 weken zwangerschap een kinkhoestvaccinatie aangeboden: de 22-wekenprik. Je maakt daarna zelf antistoffen aan en geeft die via de placenta door aan je baby. Die geleende bescherming overbrugt precies de eerste levensweken.

Het gevolg voor het schema:

• Wél de 22-wekenprik gehad → je baby start met DKTP-Hib-HepB op 3 maanden en krijgt drie doses: 3, 5 en 11 maanden.
• Geen 22-wekenprik gehad → je baby start al op 6-9 weken en krijgt vier doses: 6-9 weken, 3, 5 en 11 maanden.

Beide routes leiden tot dezelfde bescherming. De eerste kost je baby simpelweg één prik minder, omdat jij die bescherming in de zwangerschap al hebt geregeld.

Kreeg je de 22-wekenprik niet — omdat het niet uitkwam, omdat je baby te vroeg kwam of omdat je er destijds anders over dacht — dan is er niets verloren. Het consultatiebureau zet je baby dan op het viervoudige schema.

Welke prik wanneer? De tabel

Leeftijd	Vaccinaties
Vanaf 22 weken zwangerschap	22-wekenprik: kinkhoest (aan de moeder)
6-9 weken	Rotavirus (druppels) 1; plus DKTP-Hib-HepB 1 en pneumokokken 1 als je géén 22-wekenprik had
3 maanden	DKTP-Hib-HepB, pneumokokken, rotavirus (druppels) 2
5 maanden	DKTP-Hib-HepB, pneumokokken
11 maanden	DKTP-Hib-HepB, pneumokokken
14 maanden	BMR 1, MenACWY
4 jaar	DKTP (herhaling)
9 jaar	DTP, BMR 2
Rond 10 jaar	HPV (2 doses, meisjes én jongens)
14 jaar	MenACWY

De rotavirusdruppels kennen strikte leeftijdsgrenzen: de eerste dosis moet vóór een bepaalde leeftijd gegeven zijn en de serie op tijd afgerond. Anders dan bij de meeste andere vaccinaties kun je dit venster niet onbeperkt inhalen — is het gemist, bespreek dat dan snel op het consultatiebureau.

Te vroeg geboren baby's volgen het schema op hun kalenderleeftijd, niet op de gecorrigeerde leeftijd. Een baby die zes weken te vroeg kwam, krijgt zijn prikken dus op hetzelfde moment als een op tijd geboren baby van dezelfde geboortedatum. Het consultatiebureau kijkt daarnaast of er extra doses nodig zijn.

Waartegen beschermen deze prikken?

De afkortingen zien er ingewikkeld uit, maar de taak van elk vaccin is helder:

• DKTP-Hib-HepB: zes ziektes in één prik — difterie, kinkhoest, tetanus, polio, Haemophilus influenzae type b (een verwekker van hersenvliesontsteking) en hepatitis B.
• Pneumokokken: bacteriën die longontsteking, hersenvliesontsteking en middenoorontsteking kunnen veroorzaken.
• Rotavirus: de belangrijkste oorzaak van ernstige diarree en uitdroging bij baby's. Wordt gedruppeld in het mondje, niet geprikt.
• BMR: bof, mazelen en rodehond in één vaccin.
• MenACWY: meningokokken van de typen A, C, W en Y — bacteriën die snel verlopende hersenvliesontsteking en bloedvergiftiging kunnen geven.
• DTP / DKTP-herhaling: frist de bescherming tegen difterie, tetanus, polio (en kinkhoest) op als die begint te zakken.
• HPV: beschermt tegen het humaan papillomavirus en de kankers die dat op latere leeftijd kan veroorzaken.

De BCG-prik tegen tuberculose zit niet in het RVP. Die wordt in Nederland alleen aangeboden aan kinderen van wie één of beide ouders uit een land komen waar tuberculose veel voorkomt, en loopt via de GGD. Kom je dat vinkje in een buitenlandse app of gids tegen: het is bij ons geen standaard.

De afspraken één voor één

6-9 weken

De eerste keer dat je met je baby voor vaccinaties naar het consultatiebureau gaat. Iedere baby krijgt hier de eerste rotavirusdruppels. Had je geen 22-wekenprik, dan komen daar de eerste DKTP-Hib-HepB en de eerste pneumokokkenprik bij.

Dit bezoek is meteen een moment waarop de jeugdverpleegkundige naar het gewicht, de groei en het drinken kijkt. Wil je weten wat er in deze periode qua voeding normaal is, dan helpt de gids over hoe vaak een pasgeborene drinkt.

3 maanden

Voor de meeste baby's de eerste écht volle afspraak: DKTP-Hib-HepB, pneumokokken en de tweede rotavirusdruppels. Twee prikjes en een slokje, in een paar minuten voorbij.

Benieuwd wat je rond deze leeftijd verder van je baby mag verwachten? Dat staat in de gids babyontwikkeling maand voor maand.

5 maanden

DKTP-Hib-HepB en pneumokokken, opnieuw. Geen nieuw vaccin — de serie die eerder begon, loopt door. Veel ouders vinden deze afspraak makkelijker dan de vorige: je weet nu hoe het gaat en je baby reageert vaak milder.

De vijfde maand is ook de periode waarin veel gezinnen aan bijvoeding beginnen. Plan die twee dingen liever niet op dezelfde dag: proeft je baby voor het eerst een nieuwe smaak én is hij die dag geprikt, dan weet je bij onrust niet waar het vandaan komt. Hoe je stap voor stap begint, lees je in de gids over bijvoeding: wanneer en hoe.

11 maanden

De afsluitende doses van DKTP-Hib-HepB en pneumokokken. Hiermee is de basisserie van het eerste jaar compleet en zit er een lange pauze aan te komen.

14 maanden

De tweede volle afspraak van het schema: BMR en MenACWY samen. Kinderen van deze leeftijd merken een prik duidelijk. Van tevoren in simpele zinnen uitleggen wat er gaat gebeuren („je arm doet even zeer, en dan is het klaar") en je daar dan ook aan houden, maakt de volgende keer eenvoudiger.

Bij een mazelenuitbraak of vóór een reis naar een land waar mazelen rondgaat, kan de eerste BMR vervroegd worden naar 6-14 maanden. Die vervroegde dosis vervangt de prik op 14 maanden niet — een punt dat vaak door elkaar loopt.

4 jaar en verder

Na 14 maanden volgt de langste stilte in het schema: de DKTP-herhaling op 4 jaar, daarna DTP en de tweede BMR op 9 jaar, HPV rond 10 jaar en MenACWY op 14 jaar. Pas met die tweede BMR geldt de bescherming tegen mazelen als volledig.

Juist die lange gaten zijn het lastigst om bij te houden, omdat de routine van het consultatiebureau er dan al lang af is. Je krijgt een oproep thuis, maar één keer per jaar zelf de registratie nalopen — of het schema in een app zetten — voorkomt dat er een dosis tussendoor glipt.

Hoe bereid je je voor op een prikafspraak?

Een prikdag is voor ouder én baby even spannend. Een paar kleine dingen maken het merkbaar makkelijker:

• Kleed je baby praktisch aan. Bovenbenen moeten snel bloot kunnen; baby's krijgen hun prikken in het dijbeen.
• Neem het groeiboekje mee. Zonder dat boekje kan er niets in worden bijgeschreven.
• Ga niet met een lege maag. Een gevoede, uitgeruste baby huilt korter.
• Houd je baby zelf vast tijdens het prikken. Huidcontact en je vertrouwde geur werken kalmerend. Direct daarna de borst of de fles geven, verkort het huilen aantoonbaar.
• Geef vooraf géén paracetamol. Een koortsremmer vóór de vaccinatie kan de afweerreactie afzwakken. Geef die pas als je baby er echt last van heeft, en overleg bij twijfel.
• Houd de rest van de dag rustig. Plan geen druk bezoek of lange reis; je baby is vaak aanhankelijker en slaapt onrustiger.
• Wees ook mild voor jezelf. Je baby zien huilen is niet leuk. Maar die paar seconden ongemak kopen jarenlange bescherming.

Hoge koorts of een acute ziekte is een reden om te verzetten. Een snotneus zonder koorts meestal niet — bel het consultatiebureau als je twijfelt, en zeg de afspraak niet op eigen houtje af.

Vaccinaties buiten het Rijksvaccinatieprogramma

Naast het RVP kiezen sommige gezinnen op advies van de huisarts of jeugdarts voor extra vaccinaties die je zelf betaalt. De bekendste zijn waterpokken, meningokokken B, hepatitis A (vooral bij reizen) en de griepprik. Ze zitten niet in het programma, dus er hangt een prijskaartje aan, en of ze zinvol zijn hangt af van de gezondheid, de leeftijd en de situatie van je kind.

Sommige daarvan kennen een smal startvenster, dus als je erover nadenkt, bespreek het dan in de eerste maanden met de huisarts of de jeugdarts. Welke prik voor jouw kind zinvol is, blijft een beslissing die je samen met hen neemt.

Naast de prikken: vitamine K en vitamine D

Twee dingen horen in Nederland bij de routine van het eerste jaar, ook al zijn het geen vaccinaties:

• Vitamine K. Alle pasgeborenen krijgen kort na de geboorte een dosis. Krijgt je baby borstvoeding, dan volgt vanaf dag 8 dagelijks vitamine K tot 12 weken — ter voorkoming van bloedingen. Flesvoeding bevat al genoeg.
• Vitamine D. Vanaf dag 8 dagelijks 10 microgram, voor élke baby, en dat blijft zo tot de leeftijd van 4 jaar.

De kraamverzorgende legt dit in de kraamweek uit en het consultatiebureau vraagt er daarna naar.

Welke reacties zijn normaal, en wanneer bel je?

Gewone reacties in de eerste 1-2 dagen:

• Roodheid, een klein bultje of gevoeligheid op de prikplaats
• Lichte koorts
• Huilerigheid, meer slaapbehoefte, minder eetlust

Na de BMR-prik kunnen ongeveer 1 tot 2 weken later kortdurend koorts en lichte vlekjes optreden. Dat is een bekende, onschuldige reactie en niet besmettelijk.

Neem zonder uitstel contact op met de huisarts of de huisartsenpost bij:

• Koorts vanaf 38 °C bij een baby jonger dan 3 maanden
• Koorts boven 40 °C op elke leeftijd
• Urenlang, ontroostbaar, schril huilen
• Een stuip
• Opvallende sufheid of een baby die moeilijk wakker te krijgen is
• Tekenen van een allergische reactie: benauwdheid, zwelling in het gezicht, uitgebreide netelroos
• Volledig weigeren te drinken

Ernstige allergische reacties zijn zeldzaam. Daarom wordt je soms gevraagd na de prik nog even in de wachtruimte te blijven.

En als je een afspraak hebt gemist?

Dat gebeurt vaker dan je denkt — door ziekte, een verhuizing, een vakantie of gewoon omdat het je ontschoot. Het belangrijkste nieuws: het schema begint niet opnieuw. De ontbrekende dosis wordt ingehaald en de al gegeven doses behouden hun werking. Bel het consultatiebureau en maak samen een inhaalplan.

Een paar praktische dingen die het bijhouden makkelijker maken:

1. Bewaar het groeiboekje. Dat is de plek waar elke gegeven dosis wordt bijgeschreven en er wordt later nog naar gevraagd.
2. Controleer de registratie. Je kunt nakijken welke vaccinaties zijn geregistreerd en of alles goed is verwerkt.
3. Een verkoudheid is geen belemmering. Bij milde klachten zonder koorts gaat de prik meestal gewoon door; de jeugdarts beslist dat.
4. Schrijf je vragen op. Een afspraak op het consultatiebureau is kort — met een briefje vergeet je niets.

En onthoud: deelname is vrijwillig. Twijfel je over een vaccinatie, dan is het consultatiebureau precies de plek om die twijfel uit te spreken in plaats van hem thuis te laten liggen.

Het schema bijhouden zonder erover te piekeren

Tussen consultatiebureaubezoeken, korte nachten en de dagelijkse chaos glipt een afspraak zo weg. In de Baby Wallie-app leg je de prikken van je baby vast, vink je gegeven doses af en laat je je herinneren aan wat er aankomt. Eén ding zeggen we er eerlijk bij: het ingebouwde schema is het Turkse nationale schema, niet het RVP. Je kunt de data met de hand aanpassen aan het Nederlandse schema uit de tabel hierboven, maar voorgeprogrammeerd staat het er niet in. Hoe het bijhouden van je baby verder werkt, lees je op de productpagina.

Wil je snel zien op welke datum welke prik ongeveer valt op basis van de geboortedatum, gebruik dan de vaccinatieschema-calculator. Welke ontwikkelingsstappen er parallel aan lopen, vind je bij babyontwikkeling, en vragen die tussendoor opkomen kun je stellen aan Wallie AI.

Past bij dit onderwerp: de gidsen over de slaaproutine van 0 tot 12 maanden en over bijvoeding.

Deze informatie is algemeen van aard en vervangt geen medisch advies. Leidend zijn het actuele Rijksvaccinatieprogramma en het oordeel van de jeugdarts of huisarts.